Zamek w Pieniężnie
Pieniężno to niewielkie miasteczko w województwie warmińsko-mazurskim nad rzeką Wałszą. Kiedyś był tu jeden z grodów obronnych Prusów. Powstała w tym miejscu osada nazywana była Czarcim Lasem (Malcekuke). Jej nazwa pojawiła się po raz pierwszy w dokumencie z 1282 roku, W XIII wieku sprowadzeni zostali na te ziemie Krzyżacy (Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie). Książę Konrad I zaangażował ich do obrony przed atakami Prusów i z czasem podporządkował sobie późniejsze Prusy Wschodnie. Niestety Krzyżacy z czasem wzrastali w swej potędze i sami stali się zagrożeniem. Kiedy okolica była pod zarządem biskupim, nazywała się Melzak (pisana też Melsac, Melsag, Mehlsack…). Pierwszym biskupem warmińskim był Anzelm, a miejscowość otrzymała prawa miejskie w roku 1312 od bpa Eberharda z Nysy. Dokładna data erekcyjna nie jest znana, ale datuje się ją od pierwszej wzmianki o mieście („civitas”) z tego właśnie roku.
www.pieniezno.pl:
Na podstawie dokumentu z dnia 17 września 1326 roku mówiącego o odnowieniu przywilejów miejskich wiadomo, że Pieniężno położone na wysokim brzegu w zakolu rzeki Wałszy, zbudowano w formie kwadratu z szachownicą ulic i rynkiem pośrodku. Od tego też roku miasto zaczęło się szybko rozbudowywać. Około roku 1340 zaczęto miasto otaczać murem obronnym, który wraz z zamkiem powstałym w XIV wieku stanowił jednolity system obronny. Do miasta wiodły dwie bramy: od wschodu brama braniewska i od południa brama ornecka. W środku obszaru przeznaczonego na parcele miejskie został wydzielony rynek w kształcie kwadratu. Od tego kwadratu odchodziły parcele i półparcele, zaś sam skraj miasta zwany był jako "budy". Do terenów parcel przydzielono ziemię orną. Posiadacze parcel i półparcel mieli prawo do warzenia piwa i wyrobu wódki. Praw tych nie posiadali tzw. budnicy. Obszar miasta był stosunkowo mały, szczególnie mało był pastwisk i lasów. Jedyne powiększenie obszaru miasta zostało uwidocznione w dokumencie z dnia 2 lutego 1346 roku, kiedy to kapituła powiększyła obszar nadając miastu 12 włók lasu tzn. gardełka (okolice Łajs, Wilknit i Pełt).
W drugiej połowie XIV wieku powstał ratusz otoczony niewielkimi kamieniczkami. Niestety nie przetrwał do naszych czasów, ale można zobaczyć jego odbudowaną wersję, która jednak nie napawa optymizmem. Budynek stoi opuszczony i chyba nie ma pomysłu na jego zagospodarowanie.
Korzystne położenie przy szlaku handlowym sprzyjało rozwojowi tego ośrodka miejskiego. Wraz z otrzymaniem praw miejskich zaczęto myśleć o umocnieniach miasta. Z ośrodka grodowego miał się wyłonić potężny zamek, który byłby zarazem bezpieczną przystanią i centrum administracyjnym. Początki budowli należałoby zatem datować na pierwszą połowę XIV wieku. Zamek był czteroskrzydłowy, a jego najbardziej okazały fragment stanowił dwupiętrowy dom zakonny w zachodniej część kompleksu. Do dziś zachowały się tam malowidła z XVII wieku. Na pierwszym piętrze znajdowała się kaplica, refektarz i sale zakonne. Najwyższe kondygnacje posiadały walory obronne i do tego celu były dostosowane. Stąd między innymi niewielkie okienka na tym piętrze budynku.
W części północnej zamku znajdowały się pomieszczenia urzędnicze i mieszkalne dla zarządcy i jego rodziny. Za czasów panowania niemieckiego był tu sąd rejonowy, a jego zdjęcia zachowały się do dnia dzisiejszego. Częściowo stoją też, choć zarośnięte ściany tych pomieszczeń. Widoczne jest też wejście do piwnicy. Północna i wschodnia część to zabudowania gospodarcze; stajnia, wozownia oraz mieszkania dla służby. Po tej części obiektu nie zostało prawie nic. Co ciekawe, zamek nie posiadał wieży. Być może podyktowane było to tym, że obok, w łączności z nim pozostawał kościół, który wieżę posiadał.
Częściowemu zniszczeniu uległ zamek podczas wojen z Krzyżakami. Mieszkańcy Warmii, nie mając większego wyboru walczyli po stronie Zakonu. Po słynnej bitwie pod Grunwaldem to król Władysław Jagiełło był górą. Rycerstwo polsko-litewskie zdobyło ponad pięćdziesiąt chorągwi, wśród nich Melzaku, który Jan Długosz nazwał Olsztynem większym:
Czterdziesta dziewiąta chorągiew, miasta Olsztyna większego, czyli Melzaku, miała za znak trzy pola górne czarne, środkowe białe i dolne czerwone.
Prawdopodobnie nasz kronikarz pomylił miejscowości, albo pisał o jakiejś, nieistniejącej już części Olsztyna. Nie zgadzają się też oznaczenia herbowe. Pieniężno ma w swoim herbie atrybuty apostołów Piotra i Pawła, czyli klucz i miecz na błękitnym tle. Między nimi umieszczone są trzy worki mąki, które nawiązują do niemieckiej nazwy miasta (mehl – mąka, sack – worek). To z kolei sugeruje pochodzenie nazwy miejscowości od osady młyńskiej. Duży młyn wodny zbudowany został poniżej skarpy zamkowej. Z tym, że jest jeszcze legenda związana z tą mąką i wojnami szwedzkimi. Herb ma o wiele starszy rodowód, więc jest to tylko legenda. Według niej obrońcy zamku wysypali na Szwedów duże ilości mąki, co przekonało najeźdźców, że zapasy żywności są ogromne i ci odstąpili od oblężenia. Herb Pieniężna ściśle związany jest z wymienionymi apostołami również poprzez miejscowy kościół pod wezwaniem Świętych Apostołów Piotra i Pawła. Jego budowa zakończyła się w połowie IV wieku. Warmia była własnością biskupów, więc tutejsza heraldyka również była podporządkowana symbolice chrześcijańskiej.
W 1359 roku ks. Mikołaj z Plauten ufundował w mieście Dom Grobu Świętego Jerzego, który później miał swoją siedzibę poza murami miasta i pełnił funkcję szpitala. Ponieważ epidemia dżumy zbierała duże żniwo, powstały też dwa kolejne szpitale: Świętego Ducha i Św. Elżbiety. Mimo panującej zarazy miasto nadal korzystało na handlu i było znaczącym magazynem dla zasobów soli i łososia.
W roku 1454 konflikt z Krzyżakami przerodził się w kolejną wojnę, która trwała aż do roku 1466. Zakończył się porażką Zakonu i pokojem, który został zagwarantowany stosownym dokumentem podpisanym w Toruniu. Pieniężno stało w tej wojnie po stronie Krzyżaków, dlatego zamek został spalony przez sprzymierzone z królem polskim rycerstwo Związku Pruskiego. Rok później (1466) załoga zamku pod wodzą Jana Skalskiego obroniła zamek przed atakiem Krzyżaków. Warmia, a z nią Pieniężno przeszło pod panowanie króla Polski. Kazimierz Jagiellończyk wszedł tym samym w konflikt z biskupem Mikołajem von Tungen, który był sojusznikiem Krzyżaków i rościł sobie prawa do tych ziem. Miasto ponownie zostało wówczas spalone przez rycerstwo królewskie. W roku 1550 powstające ze zgliszczy zabudowania zniszczył kolejny najazd, po którym podpisano rozejm.
Dla Pieniężna nastał czas wytchnienia od śmierci i pożóg. A przynajmniej do czasów tak zwanego potopu szwedzkiego. Na szczęście ocalał murowany kościół i zamek. Całe miasto zostało zrabowane i zniszczone. W pierwszej połowie XVI wieku administratorem Pieniężna był słynny astronom i matematyk Mikołaj Kopernik. Pierwszy jego pobyt w mieście udokumentowany jest w roku 1518. Po roku 1589 zamkiem zarządzał bratanek króla Stefana Batorego książę Andrzej.
Szwedzi przynieśli Rzeczpospolitej zniszczenia większe niż te, które znamy z okresu drugiej wojny światowej. Zamek w Pieniężnie opanowali w roku 1626, ale zdołał go odbić hetman Stanisław Potocki. Nie na długo, bo po kolejnym natarciu Szwedów musiał ustąpić a zamek uległ częściowemu zniszczeniu. Ogień strawił całe miasto oprócz warowni i kościoła. Podnoszące się z ruiny Pieniężno strawił pożar, który wybuchł w roku 1666. Wówczas ucierpiał także kościół i pobliski ratusz. Niestety nie były to ostatnie pożary w mieście…
Sam zamek odbudowywany był z elementami stylu barokowego, które częściowo zachowały się do naszych czasów. Niestety stracił elementy estetyki gotyckiej, ale takie to już koleje dziejów.
Dr H. von Fieberg („Chronik der Stadt Mehlsack):
Miasto rozrosło się już wówczas poza swoje pierwotne granice, a ulice przedmieść zaczęły się rozrastać. W szczególności poza murami miasta coraz częściej budowano stodoły i budynki gospodarcze. Na przedmieściach zlecono budowę kościoła św. Jakuba, który miał zastąpić zniszczony szpital św. Ducha; został on konsekrowany w 1700 roku.
W 1756 roku wybuchł konflikt globalny. Po jednej stronie barykady stanęli Brytyjczycy z Prusami i Hanowerem, a po drugiej Francja, Austria, Rosja, Szwecja i Saksonia. W wyniku sojuszu antypruskiego w mieście stacjonowały wojska moskiewskie z najemną kozaczyzną. Zamek nie był obiektem większych zainteresowań i stopniowo ulegał dewastacji. Kilka lat później nastąpił pierwszy rozbiór Polski między Prusy, Rosję i Austrię. Pieniężno zostało przydzielone Prusakom, którzy w jego murach magazynowali sól. Od tej chwili zaczyna się tu osadnictwo protestantów niemieckich. Pierwszy pastor przybył tutaj z Wyszkowa. Niestety nie wiem jak się nazywał. Nabożeństwa początkowo odbywały się w miejscowym ratuszu, ale w roku 1844 zaczęto budować kościół ewangelicki. Dzisiaj została po nim tylko wieża. Powstały też nowe budynki użyteczności publicznej. Zaczęła się też germanizacja tych terenów.
Od 1871 roku Pieniężno weszło w stan posiadania Cesarstwa Niemiec. Już kilka miesięcy wcześniej zamek stracił swoje zabudowania od południa i wschodu. Zostały rozebrane ze względu na zły stan techniczny. Tymczasem kilka lat później wydarzyło się coś, co zmieniło zupełnie życie mieszkańców miasta. W 1884 roku uruchomione zostało pierwsze połączenie kolejowe do Braniewa. Rok później pociągiem można było dotrzeć też do Królewca (obecnie Kaliningrad) i Olsztyna. W 1884 roku ukończony został most kolejowy, który do dziś jest jedną z atrakcji turystycznych regionu. Ma 157 metrów długości i jest najwyższym czynnym mostem kolejowym w całym kraju.
W maju 1914 roku oddano do użytku podróżnych dworzec kolejowy. Kolej znacząco przyczyniła się do rozwoju miasta i poprawy materialnego bytu mieszkańców. Zamek w tym czasie został częściowo wyremontowany i dostosowany do potrzeb pruskich urzędników. Podczas Wielkiej Wojny, dzięki której Polska odzyskała niepodległość zamek nie ucierpiał. W okresie dwudziestolecia międzywojennego był częściowo remontowany i gościł w swoich murach uczniów szkoły, która się tu mieściła. Powstało też niewielkie muzeum.
W latach 1895-1897 miejsce zrujnowanego kościoła gotyckiego zajęła monumentalna, neogotycka świątynia zaprojektowana przez Hilgera Hertla. Po kościele z XIV wieku pozostała przebudowana wieża, którą możemy podziwiać również w czasach nam współczesnych. Kościół niewątpliwie stanowi perełkę regionu, zwłaszcza, że obecnie zamek prezentuje się przy nim nędznie. Z dawnego uposażenia kościoła zachowały się między innymi dwie kropielnice kamienne i chrzcielnica. Poza tym przetrwały zawieruchy dziejów posągi św. Piotra i Pawła z ołtarza głównego i krzyż ołtarzowy ze srebra.
Również wybuch wojny w roku 1939 nie przyniósł dużych zniszczeń dla Pieniężna. Tak było do roku 1945. W lutym tegoż roku miasto zostało zrównane z ziemią przez artylerię i lotnictwo sowieckie. 17. lutego do Pieniężna wkroczyli żołnierze 3. Frontu Białoruskiego i zajęli miasto.
Większość niemieckich mieszkańców wyjechała, a na ich miejsce zasiedlono Polaków wypchniętych z Wileńszczyzny, którą Polska straciła w wyniku wojny. W lipcu 1945 r. zmieniono nazwę miejscowości z Mehlsack na Mąkowory i zaczął się kolejny rozdział miasta w granicach Polski. W roku 1947 nazwę zmieniono na obecną. Jest to hołd oddany Sewerynowi Pieniężnemu, który był wydawcą „Gazety Olsztyńskiej” przed wojną.
Rok 1945 nie był pomyślny także dla zabudowań zamkowych. Duża część spłonęła i zawaliła się. Kilka lat później przeprowadzono podstawowe prace konserwatorskie, które miały na celu zachowanie ruiny. W 1951 roku odbudowano zbombardowany most kolejowy.
W wyniku zniszczeń i ubytku ludzi miasto straciło prawa miejskie, a odzyskało je dopiero w roku 1973. Zamek jest obecnie własnością Gminy i wymaga pilnych prac konserwatorskich. Naprawiony został dach, a obecnie trwają prace mające uchronić go przed zawaleniem.
Komentarze